Dijital Etiket Uygulaması İçin Kritik Uyarı: “Tüketici Fiyat Farkını Nasıl İspatlayacak?”

Tüketiciler Birliği Antalya Şube Başkanı Neşet Gündüz, marketlerde yaygınlaşması beklenen dijital etiket uygulamasına ilişkin sert uyarılarda bulundu. Gündüz, raf fiyatı ile kasa fiyatı arasında fark oluşması halinde tüketicinin bunu nasıl ispatlayacağının hâlâ net olmadığını belirtti.

Dijital etiket uygulaması tüketici için yeni bir tartışma başlattı

Marketlerde kâğıt fiyat etiketlerinin yerini dijital ekranlara bırakması, perakende sektöründe “kolaylık” olarak anlatılıyor. Ancak Tüketiciler Birliği Antalya Şube Başkanı Neşet Gündüz’e göre bu uygulama, gerekli hukuki ve teknik altyapı kurulmadan hayata geçirilirse tüketici açısından yeni sorunlar doğurabilir.

Gündüz, teknolojinin günlük hayata hızla girdiğini ancak hukuki düzenlemelerin çoğu zaman bu hıza yetişemediğini söyledi. Ona göre dijital etiket uygulamasında da en büyük risk, fiyat değişimlerinin tüketici tarafından takip ve ispat edilememesi.

“Raf ve kasa sorunu çözülmeden dijital etikete geçiliyor”

Neşet Gündüz, Türkiye’de tüketicilerin hâlâ raf fiyatı ile kasa fiyatı arasındaki farklılıklar nedeniyle mağduriyet yaşadığını hatırlattı. Bu sorun tam olarak çözülmeden dijital etiket uygulamasına geçilmesini eleştirdi.

Kâğıt etiket sisteminde tüketici, raftaki fiyatı fotoğraflayarak kasada çıkan farkı belgeleyebiliyor. Ancak dijital etikette fiyatın merkezi sistem üzerinden kısa sürede değiştirilebilmesi, tüketicinin elindeki ispat imkânını zayıflatabilir.

Gündüz’e göre uygulama; çevrecilik, kâğıt israfını önleme ve operasyonel kolaylık gerekçeleriyle sunulsa da tüketici yönünden asıl mesele fiyatın ne zaman, nasıl ve hangi kayıtla değiştirildiği.

Bakanlığa sorulan temel soru: “Tüketici ne yapacak?”

Gündüz, Ticaret Bakanlığı’na şu soruyu yöneltti:

“Kasa ile etiket fiyatı farklı olursa tüketici ne yapabilir?”

Bu soru, dijital etiket uygulamasının en hassas noktasını oluşturuyor. Çünkü tüketici rafta bir fiyat görüp kasada farklı bir fiyatla karşılaşırsa, dijital etiketteki önceki fiyatı sonradan kanıtlamak kolay olmayabilir.

Bu nedenle uygulamanın yalnızca marketlerin iş yükünü azaltan bir sistem olarak değil, tüketicinin hak arama imkanını doğrudan etkileyen bir düzenleme olarak ele alınması gerekiyor.

Fiyat değişim geçmişi kayıt altında olmalı

Neşet Gündüz’e göre dijital etiket uygulamasında fiyat değişimlerinin mutlaka kayıt altında tutulması gerekiyor. Bir ürünün fiyatı hangi gün, hangi saat, hangi sistem üzerinden ve hangi yetkiyle değiştirildiyse bu bilgi denetlenebilir olmalı.

Aksi durumda tüketici, kasada farklı fiyatla karşılaştığında elinde yeterli belge olmadığı için hakkını aramakta zorlanabilir. Bu da tüketicinin mevzuattan doğan haklarını kullanmasını fiilen güçleştirebilir.

Gündüz, sistemin “karakutu” gibi çalışmaması gerektiğini belirterek fiyat geçmişinin hem kamu otoritesi hem de uyuşmazlık durumunda tüketici açısından incelenebilir olması gerektiğini vurguladı.

Zincir marketlerde anlık fiyat değişimi endişesi

Türkiye’de organize perakende sektöründe on binlerce zincir market şubesi bulunuyor. Her markette binlerce ürün satılıyor. Klasik kâğıt etiket sisteminde zam geldiğinde çalışanların raf etiketlerini tek tek değiştirmesi gerekiyor.

Bu süreç firmalar açısından iş yükü oluştursa da tüketici açısından dolaylı bir koruma sağlıyor. Çünkü fiyatların anlık ve toplu şekilde değiştirilmesini zorlaştırıyor.

Dijital etiket sisteminde ise fiyat değişimi merkezden ve çok daha kısa sürede yapılabiliyor. Gündüz’e göre bu kolaylık, denetim mekanizması kurulmadan kullanılırsa tüketici aleyhine sonuçlar doğurabilir.

Yapay zekâ destekli fiyatlama yeni riskler doğurabilir

Dijital etiket uygulamasında en çok tartışılması gereken başlıklardan biri de yapay zekâ destekli fiyatlama ihtimali. Gündüz, yoğun alışveriş saatlerinde talebi gören sistemlerin temel ürünlerde anlık fiyat değişimine yol açabileceğini belirtti.

Örneğin akşam saatlerinde market yoğunluğu arttığında süt, yumurta, ekmek gibi ürünlerde birkaç liralık artış yapılması bile tüketicinin cebini doğrudan etkileyebilir.

Bu nedenle talebe göre otomatik fiyatlama, saatlik fiyat değişimi veya algoritmik zam gibi uygulamaların açık kurallara bağlanması gerekiyor. Aksi halde tüketici, fiyatın gerçekten maliyet nedeniyle mi yoksa yoğunluk nedeniyle mi değiştiğini bilemeyebilir.

Tüketici açısından en hassas nokta ispat sorunu

Dijital etiket uygulamasında tüketici açısından en büyük risk, fiyat farkını belgeleyememek. Kasa fiyatı ile etiket fiyatı farklı olduğunda tüketicinin başvuru yapabilmesi için elinde fiş, etiket görüntüsü veya fiyatı gösteren başka bir kayıt bulunması gerekebilir.

Ancak fiyat anlık olarak değiştirildiyse, tüketicinin rafta gördüğü önceki fiyatı ispatlaması zorlaşabilir.

Bu nedenle sistemin tüketiciyi belge toplamak zorunda bırakan bir yapıya dönüşmemesi gerekiyor. Sağlıklı bir uygulama için fiyat değişim geçmişinin otomatik olarak saklanması ve gerektiğinde denetime açılması şart.

Tüketici Ne Yapmalı?

Dijital etiket uygulaması kullanılan marketlerde tüketiciler, özellikle yüksek tutarlı alışverişlerde kasa fişini mutlaka kontrol etmeli.

Raf fiyatı ile kasa fiyatı arasında fark görülürse ürünün etiketi, kasa fişi ve alışveriş saati mümkün olduğunca kayıt altına alınmalı. Market yetkilisine durum bildirilmeli, çözüm sağlanmazsa tüketici hakem heyetine başvuru yolu değerlendirilmeli.

Ancak burada asıl sorumluluk tüketicide değil. Sistemi kuran, uygulayan ve denetleyen tarafların tüketicinin ispat yükünü ağırlaştırmayacak bir yapı oluşturması gerekiyor.

Denetlenebilir sistem kurulmadan güven oluşmaz

Neşet Gündüz, dijital etiket uygulamasının mevcut haliyle tüketicinin aleyhine sonuçlar doğurabileceğini belirterek uygulamanın aceleye getirilmemesi gerektiğini söyledi.

Gündüz’e göre fiyat değişim geçmişi saklanmadan, denetim altyapısı kurulmadan ve tüketicinin hak arama yolu güvence altına alınmadan dijital etiketlerin yaygınlaştırılması doğru değil.

Dijital dönüşüm, tüketicinin hakkını zayıflatmamalı. Tam tersine, daha şeffaf ve daha kolay denetlenebilir bir piyasa düzeni kurmalı.

Dünyada da benzer tartışmalar başladı

Dijital etiket uygulamaları farklı ülkelerde perakende sektörünün yeni aracı olarak kullanılıyor. Ancak bu sistemlerin anlık zam, dinamik fiyatlama ve tüketici aleyhine otomatik fiyat değişimi gibi riskler taşıdığı yönünde tartışmalar da artıyor.

Gündüz, Türkiye’de bu tartışmanın geç kalınmadan yapılması gerektiğini belirtti. Ona göre mesele teknolojiye karşı çıkmak değil; teknolojinin tüketicinin cebine zarar verecek şekilde kullanılmasını önlemek.

Haber Özeti

Dijital etiket uygulaması, marketlerde fiyatların daha hızlı değiştirilmesine imkan sağlayabilir.

Neşet Gündüz’e göre en büyük sorun, raf fiyatı ile kasa fiyatı farklı olduğunda tüketicinin bunu nasıl ispatlayacağı.

Uygulamada fiyat değişim geçmişinin kayıt altında tutulması ve denetlenebilir olması gerekiyor.

Yapay zekâ destekli fiyatlama sistemleri, yoğun saatlerde temel ürünlerde anlık fiyat değişimi riskini artırabilir.

Son Söz

Neşet Gündüz’e göre dijital etiket uygulaması, teknik kolaylık sağlamadan önce tüketicinin ispat hakkını ve fiyat güvenliğini koruyacak şekilde düzenlenmeli.