Standart sözleşmelere dayalı hizmet alan tüketicilerin haklarını anlamak için; yasadaki “Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar” başlıklı 5. maddeye ve ilgili yönetmeliğe bakmak yeterli olacaktır.
Örnek Bir Vaka Üzerinden İnceleme
Tüketici Hakem Heyeti’ne intikal eden bir şikâyet üzerinden konuyu inceleyecek olursak:
Ö.U. adındaki tüketicimiz ile bir kız öğrenci yurdu arasında bir sözleşme düzenlenmiş; sözleşmede, “Öğrenciler zorunlu haller dışında yurttan ayrılamazlar, ayrıldıkları takdirde ödemenin tamamını ödemek zorundadırlar” ve “Ay içerisinde sıra senetlerin bir tanesinin ödenmemesi hâlinde diğer senetler muacceliyet kazanacaktır” hükümleri yer almaktadır.
Sözleşmeyi hem tüketici hem de tüketicinin velisi imzalamıştır. Ücretler sözleşme gereği elden yatırılmaktadır. Sözleşmeye göre ayda 600 lira ödeme yükümlülüğü bulunmasına karşın, 10 aylık toplam ödeme bedeli olan 6.000 lira için tek bir senet düzenlenmiştir.
Yurdu bir süre kullanan tüketicimiz, KYK yurtlarında yer bulunca özel yurttan ayrılmış ve ifadesine göre yerine yeni bir öğrenci de alınmıştır. Tüketici, yurttan ayrılacağını yurt yönetimine şifahi olarak beyan etmiştir.
Genel Değerlendirme ve Standart Sözleşmeler
Konu gündemimize girmişken, genel bazı ilkeleri hatırlatmakta fayda var. Bilindiği gibi, üniversiteyi kazanan tüketicilerin ilk yaptıkları iş kalabilecekleri bir yer bulmaktır. Önce KYK’ya ait yurtlara bakılmakta, KYK’da yer bulamayanlar ise “Özel Yurtlara” yönelmektedir.
Özel yurtlarda kalmak isteyen tüketicilerin önüne “standart sözleşmeler” konmaktadır. Okudukları metin standart bir form olduğu için içeriğine etki etme imkânları zaten yoktur; ayrıca metinde çoğunlukla zaten öğrenci olarak uymak durumunda oldukları kurallar vardır ve bu yüzden sözleşmeyi imza etmekte bir sakınca görmezler. Ancak atladıkları bir husus vardır: Bu zorunlu kuralların arasına konan bazı şartlar, ileride önlerine aşılması zor bir engel olarak çıkacaktır.
Tüketici Yasası Ne Diyor?
Bu “Standart Sözleşme” meselesi, günümüzün önemli tüketici problemlerinden biri olmayı sürdürüyor. Yasamız bu nedenle önemli bir çerçeve çizmiş ve tüketicileri korumaya almıştır. 6502 sayılı Kanun’un 5. maddesi bu konuya hasredilmiş olup;
“Tüketici ile müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartları haksız şarttır“ denilerek, bu şartların “hükümsüz” olduğu ilan edilmiştir.
Haksız Sözleşme Şartı Örnekleri
Haksız şartlara açıklık getirmek amacıyla çıkarılan yönetmeliğin ekinde de **”Örnek Haksız Sözleşme Şartları”**na yer verilmiştir. Özellikle (ç) ve (d) bentlerinde belirtilen örnekler dikkat çekicidir:
-
(ç) Tüketicinin sözleşmeyi kurmaktan veya ifa etmekten vazgeçmesi hâllerinde; sözleşmeyi düzenleyene, tüketicinin kendisine ödediği bedeli muhafaza etme hakkı tanıyan ancak sözleşmeyi düzenleyenin aynı türden davranışları için tüketiciye benzer bir tazminat hakkı tanımayan şartlar,
-
(d) Yükümlülüklerini yerine getirmeyen tüketicinin, orantısız biçimde yüksek bir tazminat ödemesini gerektiren şartlar,
haksız şarttır ve bu şartlar tüketiciler için bağlayıcı değildir.
Senet Kullanımı ve Nama Yazılı Senet Zorunluluğu
Diğer taraftan, tüketici aylık ödeme yapmakla yükümlendirilmişken, iyi niyet kuralları ile bağdaşmayacak bir şekilde tek bir senet düzenlenmiş olması da ayrıca değerlendirilmeyi hak ediyor. Yasamızın 4. maddesinde temel ilkeler düzenlenmiştir. Buna göre:
“Tüketicinin yapmış olduğu işlemler nedeniyle kıymetli evrak niteliğinde sadece nama yazılı ve her bir taksit ödemesi için ayrı ayrı olacak şekilde senet düzenlenebilir. Bu fıkra hükümlerine aykırı olarak düzenlenen senetler tüketici yönünden geçersizdir.”
Hak ve Yükümlülüklerde Denge
“Sözleşme” dediğimiz belge iki taraflıdır; her iki tarafa da hem hak hem de yükümlülük verir. Tüketicilere imzalatılan sözleşmelere baktığımızda, sözleşmeden ziyade tüketicilere kural dayatan, yükümlülük yükleyen bir metinle karşı karşıya olduğumuzu görüyoruz.
Yasamızın “sağlayıcı” olarak tanımladığı yurt yönetimi, öğrenciye olabildiğince ağır yükümlülükler yüklerken; kendisinin öğrenciye gereği kadar ya da hiç hizmet vermemesi durumunda nasıl bir sorumluluk üstleneceğine hiç yer vermemektedir. Bu nedenle sözleşmedeki bu tür şartlar haksız şart niteliğindedir ve tüketici açısından artık bir bağlayıcılığı yoktur.
Ayrıca, ödemeler karşılığı tek parça senet düzenlenmiş olması da yasanın, her bir taksit için ayrı senet düzenlenmesi gerektiğine hükmeden 4/5 maddesine aykırıdır ve yasa maddesinde de açıkça belirtildiği gibi bir geçerliliği yoktur.
Tüketici Ne Yapmalı? Başvuru Yolları
Tüketici, uyuşmazlık konusunun miktar yönünden sınırlarına göre;
-
186 bin liranın altındaki uyuşmazlıklarda Tüketici Hakem Heyeti’ne,
-
Bu miktar ve üzerindeki tutarlarda ise Tüketici Mahkemesi’ne (Tüketici Mahkemesi yoksa bu sıfatla görev yapan Asliye Hukuk Mahkemesi’ne) başvurabilir.
